Dlaczego tak trudno nam odpoczywać?

Dlaczego tak trudno nam odpoczywać?

Nie pamiętamy już, kiedy ostatni raz naprawdę nic nie robiliśmy.

Nie chodzi o urlop. Nie chodzi nawet o weekend.

Chodzi o moment, w którym nie sprawdzamy telefonu, nie odpowiadamy na wiadomości, nie planujemy kolejnego dnia, nie nadrabiamy zaległości i nie zastanawiamy się, co jeszcze powinniśmy zrobić. Po prostu jesteśmy.

Dla wielu współczesnych ludzi taki stan staje się coraz trudniej osiągalny.

Paradoks naszych czasów polega na tym, że choć technologia miała oszczędzać czas, coraz częściej mamy poczucie, że tego czasu brakuje nam bardziej niż kiedykolwiek wcześniej.

Odpoczynek w czasach niekończącej się aktywności

Żyjemy w kulturze działania. Aplikacje przypominają nam o zadaniach. Zegarki mierzą aktywność. Kalendarze pękają od spotkań. Media społecznościowe pokazują ludzi, którzy nieustannie coś osiągają, rozwijają się, podróżują i realizują kolejne cele.

Nawet odpoczynek coraz częściej staje się zadaniem do wykonania.

Mamy regenerować się skutecznie. Spędzać wolny czas produktywnie. Wykorzystać weekend maksymalnie. Przeczytać książkę, przebiec kilka kilometrów, odwiedzić nowe miejsce, nauczyć się czegoś nowego. Tymczasem prawdziwy odpoczynek nie zawsze oznacza działanie. Czasem oznacza bezczynność. A z nią wielu z nas czuje się dziś wyjątkowo niekomfortowo.

Świat, który nie zasypia

Jeszcze kilkanaście lat temu dzień miał wyraźny rytm. Kończyły się godziny pracy, zamykały sklepy, milkły telefony. Wieczór był wieczorem. Dziś świat funkcjonuje bez przerwy.

Powiadomienia przychodzą przez całą dobę. Informacje napływają nieustannie. Telefon stał się pierwszym przedmiotem, po który sięgamy rano, i ostatnim, który odkładamy przed snem.

Każde powiadomienie wydaje się niewinne. Kilka sekund uwagi. Krótkie spojrzenie na ekran.

Jednak psychologowie zwracają uwagę, że nasza uwaga nie jest zasobem niewyczerpanym. Każde przerwanie czynności, każda nowa informacja i każda konieczność przełączenia się między zadaniami kosztują nas energię. W efekcie coraz więcej osób doświadcza nie tyle zmęczenia fizycznego, ile zmęczenia poznawczego. Umysł pozostaje aktywny nawet wtedy, gdy ciało próbuje odpoczywać.

Gdy odpoczynek budzi poczucie winy

Jednym z najbardziej zaskakujących paradoksów współczesności jest to, że wielu ludzi odczuwa dyskomfort, kiedy nic nie robi. Po kilku godzinach odpoczynku pojawiają się znajome myśli: „Powinnam/powinienem zrobić coś pożytecznego”. „Marnuję czas”. „Mam jeszcze tyle rzeczy do zrobienia”. Odpoczynek zaczyna być postrzegany jako nagroda za produktywność, a nie naturalna potrzeba człowieka.

Tymczasem organizm nie działa jak maszyna, którą można eksploatować bez końca. Potrzebuje czasu na regenerację, tak samo jak potrzebuje snu, pożywienia czy ruchu.

Coraz częściej zapominamy, że odpoczynek nie jest przeciwieństwem pracy. Jest jej niezbędnym uzupełnieniem.

Dlaczego regeneracja jest tak ważna?

Badacze zajmujący się psychologią pracy od lat podkreślają znaczenie tzw. psychicznego odłączenia się od pracy. Oznacza ono zdolność do pozostawienia obowiązków zawodowych poza sferą myśli, emocji i uwagi po zakończeniu dnia pracy.

Osoby, które potrafią naprawdę oderwać się od spraw zawodowych, lepiej śpią, rzadziej odczuwają wyczerpanie emocjonalne i są mniej narażone na wypalenie zawodowe.

Nie jest to kwestia wygody ani luksusu. To jeden z podstawowych mechanizmów pozwalających zachować zdrowie psychiczne.

Kiedy organizm nie otrzymuje wystarczającej przestrzeni na regenerację, stopniowo wyczerpują się jego zasoby. Pojawia się przewlekłe zmęczenie, trudności z koncentracją, rozdrażnienie, spadek motywacji i poczucie przeciążenia.

Człowiek nie jest stworzony do ciągłej gotowości

Przez większość historii ludzkości okresy aktywności przeplatały się z okresami odpoczynku. Dziś coraz częściej funkcjonujemy tak, jakbyśmy mieli być dostępni przez cały czas.

Odbieramy wiadomości służbowe wieczorem. Sprawdzamy pocztę podczas urlopu. Przeglądamy informacje przed snem.

Technologia dała nam możliwość pozostawania w kontakcie nieustannie. Nie oznacza to jednak, że nasze organizmy są przystosowane do życia w stanie ciągłej gotowości.

Coraz więcej ekspertów zajmujących się zdrowiem psychicznym zwraca uwagę, że jednym z najważniejszych wyzwań współczesnego świata pracy staje się umiejętność stawiania granic. Nie tylko między pracą a życiem prywatnym, lecz także między aktywnością a odpoczynkiem.

Sztuka „nicnierobienia”

Być może jednym z największych wyzwań współczesnego człowieka nie jest nauczenie się kolejnej aplikacji ani nadążenie za rozwojem technologii. Być może jest nim nauczenie się zatrzymywania. Wyłączenia powiadomień. Spaceru bez telefonu. Wieczoru bez ekranu.

Chwili, podczas której nie musimy być ani skuteczni, ani produktywni, ani dostępni. Tylko obecni.

Brzmi banalnie. A jednak dla wielu osób okazuje się zaskakująco trudne.

Odpoczynek jako element profilaktyki

W dyskusji o zdrowiu psychicznym częściej mówi się o stresie, wypaleniu zawodowym czy zagrożeniach psychospołecznych. Znacznie rzadziej mówi się o tym, że jednym z najprostszych i jednocześnie najskuteczniejszych sposobów ochrony dobrostanu psychicznego jest regeneracja. Odpoczynek nie jest stratą czasu. Nie jest oznaką lenistwa.

Nie jest nagrodą, na którą trzeba sobie zasłużyć. Jest biologiczną i psychiczną potrzebą człowieka. W świecie, który nieustannie zachęca do działania, warto czasem przypomnieć sobie coś bardzo prostego: nie musimy być dostępni przez cały czas. Nie musimy być ciągle zajęci. Nie musimy być  stale produktywni

Czasami najbardziej potrzebujemy po prostu odpocząć.

Agnieszka Dąbrowska-Bajorek

Młodszy specjalista

Koordynator programu profilaktycznego „Prewencja zagrożeń psychospołecznych w środowisku pracy” w Okręgowym Inspektoracie Pracy w Olsztynie

Źródła:

• Sonnentag S., Fritz C., The Recovery Experience Questionnaire: Development and Validation of a Measure for Assessing Recuperation and Unwinding from Work.
• Sonnentag S., Psychological Detachment From Work During Leisure Time: The Benefits of Mentally Disengaging From Work.
• Hobfoll S.E., Conservation of Resources Theory.
• WHO, klasyfikacja wypalenia zawodowego (ICD-11).
• EU-OSHA, materiały dotyczące zagrożeń psychospołecznych i równowagi między życiem zawodowym a prywatnym.
• Byung-Chul Han, Społeczeństwo zmęczenia (The Burnout Society).

Oliver Burkeman, Cztery tysiące tygodni (Four Thousand Weeks).